Smederevska tvrđava predstavlja oličenje srpske despotovine. Podigao ju je despot Đurađ Branković sredinom HV veka po uzoru na Carigrad. Ovaj jedinstveni monumentalni spomenik srpske kulture sa površinom od oko 11 ha, sazidana na 72m nadmorske visine, najveća je ravničarska tvrđava u Evropi. Za njenu gradnju bilo je neophodno mnogo vremena i materijala; kamen je donošen uglavnom iz istočne Srbije, a korišćeni su i delovi porušenih spomenika Mons Aureus i Viminacijum, kao i sarkofazi, nadgrobne stele i razne skulpture. Za rušenje nadgrobnih spomenika narod je okrivio Đurđevu ženu Jerinu, i ona je u narodu dobila naziv „prokleta Jerina“.

Prvobitna ideja za gradnju Smederevske tvrđave bila je podizanje utvrđenog dvorca za despota i njegovu porodicu, uz granicu prema kraljevini Mađarskoj gde bi se oni, u slučaju opasnosti od Osmanlija, lako mogli skloniti. Gradnja je počela 1428. godine pod nadzorom Tome Kantakuzina, Jerininog brata.

Najpre je, za samo dve godine, izgrađen Mali grad, a do 1439. godine završen je i Veliki grad. Mali grad, trougaone osnove, na samom ušću Jezave u Dunav, sa dve strane bio je opasan rekama, a trećom okrenut naselju. Imao je tri kapije, jednu prema naselju i dve prema Dunavu uz Donžon kulu. U njemu je bila smeštena rezidencija despota Đurđa Brankovića, palata za prijeme i Velika sala za audijencije sa tri bifore, kao i Donžon kula, kameni zidani bunar i pridvorna crkva. Opasan je visokim i širokim zidinama sa šest kula: na despotovoj kuli uzidan je natpis kojim se potvrđuje da je grad podigao despot Đurađ Branković.

Veliki grad je takođe bio u obliku nepravilnog trougla, sa dve strane okružen rekama, a sa treće se nalazio kanal. Okružen zidinama i sa 19 četvrtastih kula, predstavljao je jako utvrđenje koje se svrstava u tip takozvanih vodenih tvrđava. U Velikom gradu postojao je mitroplijski kompleks, sa pratećim prostorijama, crkva Blagoveštenja i civilne građevine. Smederevo je bilo siguran grad: u sumrak bi se gradske kapije zatvarale i niko nije mogao u njega ući.

Smederevska tvrđava, srednjovekovna prestonica, oličenje je srednjovekovne srpske despotovine sa razvijenom trgovinom, privredom, kulturom. Ne treba zaboraviti da je na despotovom dvoru živeo i radio Kir Stefan Srbin, zatim da je Smederevo postalo veliki prepisivački centar u kome su radili najveći prepisivači tog perioda, kao što je pisar David.

Tokom istorije grad je više puta bio proširivan i dograđivan: dr Leontije Pavlović navodi pet različitih faza gradnje – četiri srpske i jednu osmanlijsku. Smederevska tvrđava je u ruke Turaka pala 1440. godine, a konačnim padom Smedereva 1459. godine prestaje da postoji srednjovekovna Srpska država.

Smederevo je igralo veoma važnu ulogu i u kasnijoj istoriji nezavisne Srbije. Zbog svog strateškog položaja važnog za prevlast nad severnim Balkanom, tvrđava je često oštećivana i obnavljana. Najveća oštećenja pretrpela je u drugom svetskom ratu, 5. Juna 1941. godine, kada je eksplodiralo skladište nemačke municije smešteno u njoj. Eksplozija je zahvatila ceo grad i sva naselja u prečniku od desetak kilometara. Železnička stanica prepuna ljudi i kompozicija voza u trenu su zbrisani, a najveći deo građevina u širem području grada je pretvoren u ruševine. Poginuli su i skoro svi glumci Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada, koji su prethodne večeri imali nastup u Smederevu. Život je izgubilo oko 2500 ljudi, a svaki drugi stanovnik je bio povređen ili ranjen.

Spomenik of najvećeg kulturnog i istorijskog značaja, Smederevska tvrđava se danas razvija u evropski znamen i prestonicu slobodnog duha, kulture i umetnosti.

http://www.tvrdjava.com/